ចាន់ យូរ៉ាន់ (១៩៣៤ - ២០xx)
លោក ចាន់ យូរ៉ាន់ កើតនៅថ្ងៃទី ៧ មករា ឆ្នាំ ១៩៣៤ ឳពុកឈ្មោះ ចាន់ ឌុច ម្តាយឈ្មោះ ឳប ល្មុង។ លោកបានធ្វើការសិក្សានៅ វិទ្យាល័យ ស៊ីសុវត្តិនៅឆ្នាំ ១៩៥៣ លោកបានទទួលសញ្ញាប័ត្រមធ្យមសិក្សាបានធ្វើជា សាស្ត្រចារ្យនៅវិទ្យាល័យឯកជនកម្ពុជបុត្រ បានចូលជាសិ្ស សាលាភូមិន្ទរដ្ឋបាល (ERA) ផ្នែកការទូត និងមានបរិញ្ញាប៏ត្រនីតិសាស្ត្រ ឆ្នាំ ១៩៥៩ និងនៅសេណេហ្គាល់។ នៅពេលដែល សភាខ្មែរបានបោះឆ្នោតទម្លាក់ សម្តេចសីហនុ លោកបានជ្រើសរើសផ្លូវដើរតាម សម្តេចសីហនុ។ ពីឆ្នាំ ១៩៧០ - ១៩៧៥ លោកមានឋានៈជា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងអប់រំនៃរាជរដ្ឋាភិបាលក្រៅស្រុក។ ពេលដែល រាជរដ្ឋាភិបាលចម្រុះកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (GCKD) កើតឡើង លោក ចាន់ យូរ៉ាន់ បានធ្វើជា អគ្គរាជទូតនៅសេណេហ្គាល់ ឆ្នាំ ១៩៨៣ នៅម៉ាលី បន្ទាប់មកនៅ ប៉េកាំង (មេសា ១៩៨៤) ប៉ាគីស្ថាន (១៩៨៦)។ នៅខែមិថុនា ១៩៩៤ លោកជាប្រធានគណៈប្រតិភូខ្មែរក្រហមសម្រាប់ការចរចាតុមូល សម្រាប់សន្តិភាព និងបានទទួលឋានៈជា ឧបនាយករដ្ឋមន្ត្រី រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការបរទេស និងរដ្ឋមន្ត្រីទទួលបន្ទុកខាង ច្បាប់ប្រពៃណី វប្បធម៌ និងអក្សរសិល្បិ៍នៃ រដ្ឋាភិបាលខ្មែរក្រហម ដែលមានលោក ខៀវ សំផន ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី។
អ្នកការទូត ការពារគំនិតខ្មែរក្រហម
តាមវិទ្យុខ្មែរក្រហម ថ្ងៃទី ៦ សីហា ១៩៩៧ លោក ចាន់ យូរ៉ាន់ បានចោទប្រកាន់លោក ង្វៀង ម៉ាញ់កាំ រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសវៀតណាម ថា "កំពុងលេបកម្ពុជា" ដូចដែលវៀតណាមបានធ្វើនៅ កម្ពុជាក្រោម។
ថ្ងៃ ចន្ទ ២២ មិថុនា ១៩៩៨ មានធ្វើសន្និសីទកាសែត នៅភ្នំពេញនៃកម្មាភិបាលជាន់ខ្ពស់ខ្មែរក្រហម ៥ នាក់ ដែលបានចុះចូលមក រាជរដ្ឋាភិបាល តាំងពី ១០ ថ្ងៃមុនមកហើយ ដោយសារលោក អៀង សារី ជាអ្នកចរចា។ មួយថ្ងៃមុនធ្វើសន្និសីទនេះ អ្នកទាំងនោះ បានទទួលទានភោជនាហារដ៏ឆ្ងាញ់ពិសា រៀបចំដោយលោក ហ៊ុន សែន នាយករដ្ឋមន្ត្រីទី២ លោក ទា បាញ់ សហរដ្ឋមន្ត្រីការពារជាតិ នៅគេហដ្ឋានលោក ហ៊ុន សែន នៅតាខ្មៅ។ តាមរយៈរូបថត គេឃើញកម្មាភិបាល ៥ នាក់នោះឳនលំទោនសំពះគោរពលោក ហ៊ុន សែន គួរឲ្យរំភើប។ "យើងបានថ្លែង កតវេទិតា ចំពោះលោក (ហ៊ុន សែន) ដែលទទួលយើងខ្ញុំមករួមរស់ក្នុងសង្គមវិញ" លោក ចាន់ យូរ៉ាន់ បានថ្លែង។ "គាត់ (ហ៊ុន សែន) បាននិយាយយ៉ាងច្បាស់មកយើងខ្ញុំថា ត្រូវតែបំភ្លេចការកន្លងមកហើយ ហើយទៅអនាគតត្រូវចាប់ដៃគ្នាកសាង សន្តិភាព និងការបង្រួបបង្រួមជាតិ" លោក ម៉ក់ បេន អតីតរដ្ឋមន្ត្រីខ្មែរក្រហម ខាងហិរញ្ញវត្ថុបន្ត។ ចំពោះសំណួរពីរពេលកន្លងមក កម្មាភិបាលខ្មែរក្រហម ៥នាក់នេះ (ចាន់ យូរ៉ាន់, ម៉ក់ បេន, ជួន ជឿន, អិុន សូភាព, កោ ប៊ុនហេង) ឆ្លើយព្រមៗគ្នាថា "ពីពេលនេះតទៅ ត្រូវគិតទៅពេលមុខ ទៅអនាគត"។ ចំពោះសំនួរថា លោកដែលបានជួប តាម៉ុក ឬទេ? "ពេលចុងក្រោយខ្ញុំបានឃើញ តាម៉ុក ២ ខែមុន ក្នុងពេលដែលយើងរត់គេចនៅក្នុងព្រៃ និង ភ្នំ។ ដោយសារបញ្ហា សន្តិសុខយើងពុំបានធ្វើពីមុនមកទេ..." នេះជាចម្លើយរបស់ លោក ចាន់ យូរ៉ាន់។ សំនួរមួយទៀត "តើក្រុមលោកចូលបោះឆ្នោត ថ្ងៃទី ២៦ កក្តដា ១៩៩៨ ឬទេ?" អ្នកទាំង ៥ ឆ្លើយថា "ការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើតាមឆន្ទៈរាស្ត្រ ចង់បាន យុត្តិធម៌ សមធម៌" ដោយបានបង្ហាញកាតបោះឆ្នោត ដែលអ្នកទាំងនេោះបានចុះឈ្មោះក្នុងបញ្ជីនៅ ប៉ៃ លិន។
សព្វថ្ងៃនេះ លោក ចាន់ យូរ៉ាន់ រស់នៅភ្នំពេញ។ មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ខ្មែរក្រហម ៥ នាក់នេះ គ្មានភ័យបារម្ភពីការកោះហៅទៅបំភ្លឺ ស្តីពីព្រឹត្តិកាណ៍ពីឆ្នាំ ១៩៧៥ - ១៩៧៩ ដោយតុលាការកាត់ទោស អតីតមេខ្មែរក្រហមឡើយ។
សព្វថ្ងៃនេះ លោក ចាន់ យូរ៉ាន់ រស់នៅភ្នំពេញ។ មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ខ្មែរក្រហម ៥ នាក់នេះ គ្មានភ័យបារម្ភពីការកោះហៅទៅបំភ្លឺ ស្តីពីព្រឹត្តិកាណ៍ពីឆ្នាំ ១៩៧៥ - ១៩៧៩ ដោយតុលាការកាត់ទោស អតីតមេខ្មែរក្រហមឡើយ។
ចាន់ ណាក (១៨៩២ - ១៩៥៨)
កើតនៅឆ្នាំ ១៨៩២ នៅភ្នំពេញ ឳពុកលោក ជានាម៉ឺនមន្ត្រី នៃស្តេច នរោត្តម រួចក្រោយមកស្តេច ស៊ីសុវត្ថិ។
វិជ្ជាជីវៈ ក្នុងតុលាការកម្ពុជា
អាយុបាន ១៥ ឆ្នាំ លោកបានប្រលងប្រជែងជាប់ចូលរៀនក្នុង សាលាបកប្រែរបស់អាណានិគមបារាំង នៅឆ្នាំ ១៩០៧។ ដោយវ័យនៅក្មេងពេកសម្រាប់ ការងាររដ្ឋបាលលោកបានទៅបន្តការសិក្សានៅ អនុវិទ្យាល័យ ស៊ីសុវត្ថិ ក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩០៩ រួចទៅបន្តឯប្រទេសបារាំង ក្នុងសាលាអាណានិគម ផ្នែកតុលាការ។ ក្រោយមាតុភូមិនិវត្តន៍ លោកបានចូលធ្វើការក្នុងអង្គចៅក្រមកម្ពុជារហូត។
- ឆ្នាំ ១៩២៣ លោកបានទទួលអាសនៈមួយ ក្នុងសាលាឧទ្ធរណ៍ ក្រុងភ្នំពេញ។
- ឆ្នាំ ១៩២៧ បានប្រលងប្រជែងចូលក្នុងសាលាវិនិច្ឆ័យ។
- បន្ទាប់មក លោកត្រូវបានតែងតាំងជាអ្នកជំនួសរបស់ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌។
លោកបានទៅកាន់តំណែងខ្ពស់បំផុតក្នុង ក្រសួងយុត្តិធម៌ តុលាការ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាក្នងឋានៈជា ប្រធានសាលាវិនិច្ឆ័យ។
- ឆ្នាំ ១៩៤១ បានត្រូវតែងតាំងជា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌។ លោកក៏ជាទីប្រឹក្សាសហភាពបារាំង ផងដែរ។
គ្រឿងឥស្សរិយយស
- COMMANDEUR DE L'ORDRE ROYAL DU CAMBODGE
- CHVALIER DE LA LEGION D'HONNEUR
ជីវិតនយោបាយ៖ មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ របស់ព្រះមហាក្សត្រ
- រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌ ក្នុងរដ្ឋាភិបាលទី១ (ស្តេចស៊ីហនុ ពី ១៨ មីនា ដល់ ១៣ សីហា ១៩៤៥)
- តំណែងដដែលក្នុង រដ្ឋាភិបាលទី៣ (ស៊ីសុវត្តិ មុនីរេត ពី ១៧ តុលា ១៩៤៥ ដល់ ១៤ ឆ្នូ ១៩៤៦)
- ថ្ងៃ ១៨ មករា ១៩៤៨ លោកបានជាប់ឆ្នោតចូលក្នុង ក្រុមប្រឹក្សាព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាដោយ២២១ សម្លេង ក្នុងចំនោម ២២៥ សម្លេង នៃ អ្នកតំណាងមន្ត្រីរាជការ ផ្នែកយុត្តិធម៌។
- នៅជំនាន់នោះដែរ លោកស្ថិតក្នុងចំណាមអ្នកបង្កើតឡើងនូវ "សមាគម សហជីពអ្នករាជការក្នុងជួររដ្ឋបាលកម្ពុជា"។ លោកជា សមាជិក គណៈកម្មាធិការនាយក នៃសមាគមនេះ។
- ក្នុងពេលស្នាក់នៅឯប្រទេសបារាំង ពីខែឧសភា ដល់ ខែកញ្ញា ១៩៤៩ លោកជាសមាជិក គណៈកម្មការអនុវត្ត នៃ សន្ធិសញ្ញា បារាំង-ខ្មែរ ផ្នែកយុត្តិធម៌ និងសន្តិសុខ។
- បានជាប់ឆ្នោតជាថ្មីក្នុង ក្រុមប្រឹក្សាព្រះរាជាណាចក្រ នៅដើមឆ្នាំ ១៩៥០។
- ជា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌ ក្នុងរដ្ឋាភិបាលទី ១១ (ស្តេចស៊ីហនុ ពី ៣ ឧសភា ដល់ ៣១ ឧសភា ១៩៥០)។
- ថ្ងៃ ៣១ ឧសភា ១៩៥០ ក្រោយពីលោកយល់ថា មានភាពមិនប្រក្រតីដែលកើតឡើងក្នុងការសើបអង្កេត លើឃាដកម្មទៅលើ លោកនាយករដ្ឋមន្រ្តី អៀវ កើស កាលពីថ្ងៃ ១៤ មករា ១៩៥០ លោកបានថ្វាយពាក្យសុំលាលែងតំណែង តែត្រូវបាន ព្រះមហាក្សត្រប្រកែកមិនអនុញ្ញាត។
- លោកកាន់តំណែងដដែលក្នុងរដ្ឋាភិបាលទី ១២ (ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ពីថ្ងៃ ២ មិថុនា ដល់ថ្ងៃ ៣១ ឆ្នូ ១៩៥០)។
- ជាសមាជិក នៃក្រុមប្រឹក្សារាជានុសិទ្ធិ ដែលបានបង្កើតឡើងនៅថ្ងៃ ៣១ មេសា ១៩៥១។
- ត្រូវបានតែងតាំងជាទីប្រឹក្សាផ្ទាល់ នៃព្រះរាជបល្ល័ង្ក នៅថ្ងៃ ៦ ឧសភា ១៩៥១។
- លោកបានហែហមព្រះមហាក្សត្រ ឆ្ពោះទៅប្រទសជប៉ុន តាមកប៉ាល់ នៅខែ មេសា ១៩៥២។
- ជា នាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសូងមហាផ្ទៃ ព្រមទាំងជា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងឃោសនាការ ក្នុងរដ្ឋាភិបាលទី ២០ (ពីថ្ងៃ ២៣ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ ដល់ថ្ងៃ ៦ មេសា ១៩៥៤)។
- ត្រូវបានតែងតាំងជា ប្រធាននៃប្រតិភូកម្ពុជា ទទួលបន្ទុកក្នុងការចរចាជាមួយ ប្រទេសបារាំង (ក្រិត្យ ថ្ងៃទី ២២ មេសា ១៩៥៤)។
- លោកបានទទួលមរណភាពក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៤។
ព្រះចន្ទរាជា (១៥១៦ - ១៥៦៦)
ស្តេចកន មានអាយុ ២៩ ឆ្នាំ បានឡើងគ្រងរាជ្យមាននាម ព្រះស្រីជេដ្ឋាធិរាជរាមាធិបតី។ ទ្រង់បានលើករាជធានីមកតាំងនៅ ចន្លក់ដូនតី (បាន ៥ ខែ) រួចលើកមកតាំងនៅភូមិស្រឡប់ ជាទល់ដែន ខេត្តត្បូងភ្នំ និងបាភ្នំ រាជធានីថ្មីនេះមានឈ្មោះថា ក្រុងស្រឡប់ពិជ័យព្រៃនគរ។
ព្រះចន្ទរាជា ជាព្រះអនុជ ព្រះស្រីសុគន្ធបទ ជាមួយព្រះរាជវង្សានុវង្ស បានភៀសខ្លួនទៅសុំជ្រកកោននឹងស្តេចស្រុកសៀម នៅពេលដឹងថា ស្តេចកន ក្បត់។ នៅស្រុកសៀមព្រះចន្ទរាជា តែងតែទៅទាក់ដំរី យកដំរីថ្វាយស្តេចស្រុកសៀម។ ពេលដឹងថាព្រះរាម បានត្រូវបក្សពួក ស្តេចកន ធ្វើគត់ហើយ ទ្រង់ក៏រកមធ្យោបាយវិលត្រឡប់មកស្រុកខ្មែរវិញ។ ទ្រង់បានប្រឌិតថា ទៅទាក់ដំរីស នៅប៉ែកខាងកើតស្រុកសៀម។ ដំរីសនោះមានកម្ពស់ ១០ ហត្ថ (៥ ម៉ែត្រ)។ ព្រះចៅសៀម បានព្រមឲ្យពលចំនួន ៥០០ នាក់ ដំរីឆ្នាក់ ៥០ គ្រឿងសាស្ត្រាវុធ ស្បៀងអាហារ និងដាវអាជ្ញាសឹក។ ព្រះចន្ទរាជា មិនបានទាក់ដំរីសទេ តែបាននាំទ័ពចូលស្រុកខ្មែរ ទៅដល់ បាត់ដំបង បានកែនពល ១០០០០ នាក់ ហើយលើកទ័ពឆ្ពោះទៅពោធិ៍សាត់។ តាពេជ្រ ជាមេទ័ពជំនិត ព្រះចន្ទរាជា បានវាយយក ខេត្តក្រគរខ្លុងក្រង។ នៅឆ្នាំ ១៥២៥ ព្រះចន្ទរាជា បានចាត់ឲ្យទៅទិញកាំភ្លើង ធំ តូច ពីប្រទេសម៉ាឡាយូ ដើម្បីវាយផ្តាច់ព្រាត់ទៅទ័ព ព្រះស្រីជេដ្ឋា។ ទ័ពព្រះចន្ទរាជាចែកជា បីផ្លូវ។ ព្រះអង្គ ទ្រង់នាំទ័ពទៅវាយបន្ទាយស្រីសឈរ (ស្រិសន្ធរ) ដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គ។ ព្រះស្រីជេដ្ឋា និងចៅហ្វាកៅ (មន្ត្រីក្បត់) ខំវាយទម្លុះរត់ចូលទៅក្នុងបន្ទាយស្រឡប់ពិជ័យ ដែលទីបំផុត បន្ទាប់ពីបានតស៊ូ បីខែមក ទ័ពព្រះស្រីជេដ្ឋា បានទទួលបរាជ័យ។ ឯចំណែក ចៅហ្វាកៅ ក៏ត្រូវគេសម្លាប់នៅបន្ទាយនោះដែរ។ សង្គ្រាមក្នុងស្រុក មានរយៈពេល ៩ ឆ្នាំ (១៥១៦ - ១៥២៥) បានបញ្ចប់នៅពេលនោះ។
ព្រះចន្ទរាជា បានឡើងគ្រងរាជ្យនៅឆ្នាំ ១៥១៦ មាននាម ព្រះចន្ទរាជា ក្រោយពេលរកឃើញ ព្រះខាន់រាជ្យ លំពែងជ័យ និងគ្រឿងបច្ចក្សេត្រ។ ព្រះអង្គ មានរាជធានីមកគង់នៅក្រុងលង្វែក។ រាជធានីថ្មីនេះ ត្រូវបានកសាងប្រហែល ៣ ឆ្នាំ (១៥២៧ - ១៥២៥)។
ពេលដែលដឹងថា ព្រះចន្ទរាជា កាន់អំណាចស៊ប់នៅ ប្រទេសខ្មែរហើយ ព្រះចៅសៀមក៏បានទាមទារយកសួយសារអាករពីស្តេចប្រទេសខ្មែរ ដែលប្រទេសនេះ ឆ្លាប់បានផ្តល់ឲ្យតាំងពីរាជ្យ ព្រះបាទស្រីធម្មរាជាទី១ (១៤៨៦ - ១៥០៤)។ ព្រះចន្ទរាជា ពុំព្រម។ សៀមបានលើកទ័ពមកលុកលុយ ខេត្តអង្គរ។ ព្រះអង្គ បានលើកទ័ពខ្មែរទៅតទល់នៅត្រង់ ស្ទឹងអង្គរ ត្រង់ភូមិមួយឈ្មោះថា សៀមរាប គឺជាអនុស្សាវរីយ៍ដែលខ្មែរបានទទួលជោគជ័យលើ ទ័ពសៀមឈ្លានពាន។ ដើម្បីជាការសងសឹក នៅឆ្នាំ ១៥៣០ ព្រះចៅសៀម បានបញ្ជា ពញាអុង "បុត្រព្រះស្រីរាជា (១៤៦៩ - ១៤៨៥) ក្លាយជាបុត្រធម៌ព្រះចៅសៀម និងបានកាន់តំណែងជា ចៅហ្វាយខេត្តសុវណ្ណខាត់លោក" លើកទ័ព ៩ ម៉ឺននាក់មកវាយខ្មែរម្តងទៀត។ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកទ័ពទៅតទល់គ្នានៅ ពោធិ៍សាត់។ ទ័ពសៀមជើងទឹក ក៏បានឡើងគោកនៅឈូងសមុទ្រសៀមដែរ តែត្រូវទ័ពខ្មែរវាយបាក់រត់ខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ។ នៅសមរភូមិពោធិ៍សាត់ មេទ័ពសៀមបានស្លាប់អស់ជាច្រើន ក្នុងនោះមាន ពញាអុង ផងដែរ ដោយបានត្រូវព្រួញស្លាប់លើខ្នងដំរី។ ឯពលតាហានសៀមស្លាប់អស់ពាក់កណ្តាល ដំរីងាប់អស់ជាច្រើន អាវុធយុទ្ធភ័ណ្ឌ ត្រូវបានរឹបអូសយកយ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់។ ព្រះចន្ទរាជា បានបញ្ជាឲ្យធ្វើបុណ្យថ្វាយព្រះភ្លើងព្រះសព ពញាអុង សាងព្រះវិហារបញ្ចុះធាតុ រួចហើយទ្រង់បានយាងចូលបន្ទាយលង្វែកវិញ។
នៅឆ្នាំ ១៥៣១ ព្រះចន្ទរាជាបានលើកទ័ពទៅរំដោះអាណាខេត្តខាងលិច ដែលបានបាត់បង់ក្នុងរាជ្យមុនៗ ទ្រង់បានរំដោះយកខេត្ត បស្ចឹមបុរី មកវិញ។
ចាប់ពីឆ្នាំ ១៥៥៦ ស្តេចភូមា នាម បាយិណោង បានលើកទ័ពមកវាយសៀម ដណ្តើមយកបានរាជធានី អយុធ្យា នៅឆ្នាំ ១៥៦៤។ ឆ្លៀតពេលនោះ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកទ័ពវាយសៀមនៅឆ្នាំ ១៥៥៧ រំដោះយកខេត្ត ចន្ទបុរី និងខេត្តផ្សេងនៅជិតៗនោះ។ ខ្មែរបានលើកទ័ពវាយសៀមពីរលើកទៀត គឺនៅឆ្នាំ ១៥៥៩ និង ១៥៦២ ហើយចាប់បានសៀមជាឈ្លើយសង្គ្រាមជាច្រើន នាំមកស្រុកខ្មែរ។ ព្រះចន្ទរាជា បានតាំងស្តេចត្រាញ់ ៥ អង្គរ ជាចៅហ្វាយខេត្ត គឺចៅហ្វាយខេត្តអាសន្ទុក ១ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ១ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ ១ ខេត្តបាភ្នំ ១ ខេត្តទ្រាំង ១។ ទ្រង់បានសោយទីវង្គត់នៅក្រុងលង្វែក នៅឆ្នាំ ១៥៦៦ ព្រះអដ្ឋិធាតុ តំកល់នៅលើភ្នំ ព្រះរាជាទ្រព្យ សព្វថ្ងៃ។
នៅឆ្នាំ ១៥៣១ ព្រះចន្ទរាជាបានលើកទ័ពទៅរំដោះអាណាខេត្តខាងលិច ដែលបានបាត់បង់ក្នុងរាជ្យមុនៗ ទ្រង់បានរំដោះយកខេត្ត បស្ចឹមបុរី មកវិញ។
ចាប់ពីឆ្នាំ ១៥៥៦ ស្តេចភូមា នាម បាយិណោង បានលើកទ័ពមកវាយសៀម ដណ្តើមយកបានរាជធានី អយុធ្យា នៅឆ្នាំ ១៥៦៤។ ឆ្លៀតពេលនោះ ព្រះចន្ទរាជា បានលើកទ័ពវាយសៀមនៅឆ្នាំ ១៥៥៧ រំដោះយកខេត្ត ចន្ទបុរី និងខេត្តផ្សេងនៅជិតៗនោះ។ ខ្មែរបានលើកទ័ពវាយសៀមពីរលើកទៀត គឺនៅឆ្នាំ ១៥៥៩ និង ១៥៦២ ហើយចាប់បានសៀមជាឈ្លើយសង្គ្រាមជាច្រើន នាំមកស្រុកខ្មែរ។ ព្រះចន្ទរាជា បានតាំងស្តេចត្រាញ់ ៥ អង្គរ ជាចៅហ្វាយខេត្ត គឺចៅហ្វាយខេត្តអាសន្ទុក ១ ខេត្តពោធិ៍សាត់ ១ ខេត្តត្បូងឃ្មុំ ១ ខេត្តបាភ្នំ ១ ខេត្តទ្រាំង ១។ ទ្រង់បានសោយទីវង្គត់នៅក្រុងលង្វែក នៅឆ្នាំ ១៥៦៦ ព្រះអដ្ឋិធាតុ តំកល់នៅលើភ្នំ ព្រះរាជាទ្រព្យ សព្វថ្ងៃ។
ប៊ុណ្ណ ចន្ទម៉ុល
តាមរយៈអ្នកនិពន្ធកន្លងមក ដូចជាលោក ប៊ុណ្ណ ចន្ទម៉ុល ហាក់ព្យាយាមពន្យល់ “គាត់ជាប្រធាន ឬប្រមុខនៃចលនាខ្មែរឥស្សរៈដំបូងគេ” នៅបាត់ដំបងតែប៉ុណ្ណោះ។ តែតាមការពិតកំណកំណើតរបស់ ចលនាខ្មែរឥស្សរៈ បើសិនយើងធ្វើការពិភាក្សា វែកញែក ដោយផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយនឹងឯកសារពិគ្រោះ ដទៃទៀត ក៏ដូចជាព័ត៌មានដែលទទួលបានពីការសាកសួរលោក នី វ៉ាន់ធី គឺមានដំណើរដូចខាងក្រោម៖
កំណកំណើត
ចលនាតស៊ូដំបូងនេះ ត្រូវបានផ្ដួចផ្ដើមបង្កើតឡើងដោយបច្ឆាជនដ៏មានឥទ្ធិពលម្នាក់របស់អភ័យ ធីបេស “បែន” ឈ្មោះ ប៉ុក គុណ ឬ ប៉ុក ផល្គុណ ហៅតាត្រឡាច។ គាត់ និងបក្សពួកបានដាក់ឈ្មោះថា “ចលនាខ្មែរឥស្សរៈ” មានមូលដ្ឋានបង្អែកនៅខេត្តបាត់ដំបង ដែលកាលនោះជាដែនដីស្ថិតនៅក្រោមការ ត្រួតត្រារបស់ថៃ មួយរយៈពេលខ្លី ឆ្លៀតពេលដែលបារាំងចាញ់ដៃក្នុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ និងត្រូវ ស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលនៃអំណាចយោធាជប៉ុន។ ចលនានេះ មានទីស្នាក់ការធំនៅផ្ទះអ្នក ល៉្មាយ ដែល ជាកូនស្រីម្នាក់នៃត្រកូល “កថាថន” ដែលជាបច្ឆាជនរបស់អភ័យធីបេស “បែន” ដែរ។ តា ត្រឡាច បានតាំងមេដឹកនាំផ្ទាល់ ដែលជាអតីតគ្រូបង្រៀនម្នាក់ ឈ្មោះ រស់ យឿន និងភូឈួយរបស់គាត់ ឈ្មោះ បូរិន។ ចលនាខ្មែរឥស្សរៈបានធ្វើប្រតិបត្តិការតែនៅក្នុងតំបន់ទីរួមខេត្ត និងជាយទីក្រុងបាត់ដំបង ពិសេស នៅម្ដុំ វត្តក្តាំងងារ វត្តលៀប និងវត្តពិភិទ្ឋរង្សី ហៅវត្តកំភិត។
នៅក្នុងស្នាដៃ “ចរិតខ្មែរ” របស់គាត់, លោក ប៊ុណ្ណ ចន្ទម៊ុល ពិតជាមិនបានបង្ហាញកំណើតដើមទង របស់ខ្មែរឥស្សរៈឱ្យបានជាក់ច្បាស់នោះទេ ហេតុដូច្នេះហើយ ទើបមានអ្នកអានជាច្រើនយល់ថា រូបគាត់ តែម្នាក់ ដែលជាមេផ្ដួចផ្ដើមបង្កើតចលនាឥស្សរៈដំបូងៗនោះ។ ម៉្យាងទៀត ទាក់ទិននឹងបញ្ហា វាក្យសព្ទ “ឥស្សរៈ” នេះ គាត់បានឱ្យនិយមន័យថា “ធំ, មិនកញ្ជះគេ, ជាអ្នកជា។ ដូច្នេះ ខ្មែរឥស្សរៈ គឺជាក្រុមខ្មែរ ដែលជាម្ចាស់លើខ្លួនឯង គ្មាននៅក្រោមអំណាចនរណា, ជាខ្មែរមានឯករាជ្យ, មានសេរីភាព, មានសិទ្ធិ គ្រប់គ្រាន់ជាខ្មែរ”។ តើដោយសារ ខ្មែរឥស្សរៈ ជាខ្មែរមិនកញ្ជះ ឬ នៅក្រោមបង្គាប់គេដូច្នេះហើយឬ ដែលបណ្តាលឱ្យពួកមេដឹកនាំខ្មែរឥស្សរៈមិនរវល់ទៅពឹងពាក់កម្លាំង ឬជំនួយពីបរទេស ដែលអាចនាំឱ្យ ពួកគេធ្លាក់ក្នុងអន្លង់ ឬនឹមត្រួតត្រារបស់បរទេសនោះ? ម៉្លោះហើយ ដើម្បីជំនួសជំនួយបរទេស តើពួកគេ ត្រូវធ្វើអ្វីខ្លះ ដើម្បីធ្វើការតស៊ូបាន?
សមាជិក និងការរីកលូតល
មានហេតុផលជាច្រើនដែលផ្ដល់ឱកាសឱ្យចលនាខ្មែរឥស្សរៈរីកធំធាត់ និងប្រមូលបានការគាំទ្រ យ៉ាងច្រើនពីសំណាក់ប្រជាជនខ្មែរ។ មូលហេតុមួយក្នុងចំណោមហេតុផលសំខាន់ៗបំផុត គឺដោយសារការ គាបសង្កត់ពីសំណាក់បារាំង។ ដូចដែលគេបានដឹង មានមន្ត្រី អាណានិគមបារាំងមួយចំនួនធំ តែងធ្វើការ គាបសង្កត់ ទារពន្ធដារធ្ងន់ធ្ងរមកលើប្រជារាស្ត្រខ្មែរក្រីក្រ។ ដូច្នេះហើយ ទើបមានការតស៊ូវាយបារាំងឆ្នាំ ១៩៨៤-១៩៨៦ ព្រឹត្តិការណ៍១៩១៦ ព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់លោកបារដេសឆ្នាំ១៩២៥ និងបាតុកម្មឆត្រ របស់ព្រះសង្ឃឆ្នាំ១៩៤២ជាដើម។ ទាំងនេះ អាចជាមូលហេតុសមរម្យសម្រាប់ប្រជារាស្ត្រខ្មែរក្រោកឈរឡើង ប្រឆាំងបារាំង។
លើសពីនេះទៅទៀត ក្រោយការចាប់ខ្លួនរបស់អាចារ្យ ហែម ចៀវ នៅឆ្នាំ១៩៤២ក៏បានជំរុញឱ្យ ព្រះសង្ឃខ្មែរជាច្រើន រត់ចូលរួមជាមួយចលនានេះដែរ។ ការភ័យខ្លាចបណ្ដាលមកពីការមានការរំលោភបំពានពីសំណាក់បារាំង ដូចជាគំរូក្នុងការតាមចាប់ខ្លួនជនស្នេហាជាតិ ប៉ាច ឈឺន និងចុងក្រោយការចាប់ខ្លួនលោក ស៊ឺង ង៉ុកថាញ់ នាឆ្នាំ១៩៤៥ ព្រមទាំងអ្នកពាក់ព័ន្ធដទៃទៀត នាពេលបារាំងវិលមកកម្ពុជា ជា លើកទី២ បានបង្ខំឱ្យកូនចៅ បក្សពួករបស់គាត់ រត់ទៅខេត្តបាត់ដំបង និង ចូលព្រៃរួបរួម ជាចលនាតស៊ូឥស្សរៈ ដើម្បីជាការដោះគេចខ្លួន និងបុព្វហេតុដ៏សមស្របមួយ គឺតស៊ូដណ្ដើមឯករាជ្យជាតិ នោះសម្រាប់ ពួកអ្នកចេះដឹង។ ដូច្នេះមធ្យោបាយ ដ៏ល្អបំផុតសម្រាប់ពួកគេ គឺចាប់កាន់អាវុធប្រឆាំងបារាំង។
ប៉ុន្តែបើតាមលោក វ.ម. រេឌ្ឌី (V.M. Reddi) យល់ថា ការចុះសន្ធិសញ្ញា ម៉ូដុស វីវ៉ង់ឌី (Modus Vivendi) ដែលទទួលស្គាល់កាវិលត្រឡប់របស់បារាំង មកកាន់ប្រទេសកម្ពុជា នាខែមករាឆ្នាំ១៩៤៦ នោះ បានបញ្ឆេះអ្នកមិនពេញចិត្តនឹងរដ្ឋការបារាំង ឱ្យមានចំនួនកាន់តែច្រើនឡើង នាំគ្នាប្រឆាំងបារាំង ជាមួយខ្មែរឥស្សរៈដែរ។ ប៉ុន្តែ បើតាមលោក ចន កូស (Jonh Coast) លើកឡើងថា “ខ្មែរឥស្សរៈ មិនអាចធំធាត់ និងអាចទាក់ទាញការ ចាប់ អារម្មណ៍ពីសំណាក់បារាំង និងរដ្ឋាភិបាលខ្មែរបានទេ បើសិនគ្មាន ការគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងក្លាពីសំណាក់បញ្ញវន្ត និង ជនជាតិថៃដែលមានចិត្តស្អប់បារាំង និងលោភលន់ចង់បានទឹកដីខ្មែរនៅតំបន់អង្គរ។ ដូច្នេះ តើមតិយោបល់របស់ លោកអ្នកប្រាជ្ញណាម្នាក់ដែលត្រឹមត្រូវជាង? ឬ មួយមានហេតុផលអ្វីផ្សេង? ហើយនរណាអាចជួយផ្ដល់ចម្លើយសមស្រប និងជាក់ស្ដែងតាមព្រឹត្តិការណ៍ នៅក្នុងកំលុងពេលនោះ?
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៥ ចលនាខ្មែរឥស្សរៈមានអ្នកគាំទ្រដែលមានសមានចិត្តទាំងប្រុសទាំងស្រីប្រហែល ៣០០០នាក់ និងមានកងទ័ពប្រហែល ១០០០នាក់នៅឆ្នាំ១៩៤៦ ដែលអ្នក ទាំងអស់នោះ ត្រៀមខ្លួនជាស្រេចសម្រាប់ការវាយប្រហារដំបូង នៅក្រុងសៀមរាបនៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៦។
សកម្មភាព
ដើម្បីសម្រេចបានគោលដៅរបស់ខ្លួន ក្រុមខ្មែរឥស្សរៈបានអនុវត្តនូវសកម្មភាពជាច្រើនគួរឲ្យកត់ សំគាល់ និងភ័យខ្លាចសម្រាប់ អាណានិគមបារាំង។ ពួកគេបានកំណត់ថា ធ្វើយ៉ាងណា ដើម្បីរំខានអាជ្ញាធរបារាំង ឱ្យមានការពិបាកគ្រប់គ្រងស្រុកទេស ដូចជា ការធ្វើសង្គ្រាមទ័ពព្រៃ ការវាយឆ្មក់ និងការពួនស្ទាក់ ដើម្បីវាយយកភស្តុភារ និងសម្ភារៈផ្សេងៗដែលពួកបារាំងដឹកជញ្ជូនតាមផ្លូវជាដើម។ ម៉្យាងវិញទៀត ពួកគេក៏តែងបានបិទផ្លូវទំនាក់ទំនងរបស់បារាំង ដែលនាំឱ្យបារាំងពិបាកទាក់ទងគ្នាធ្វើការត្រួតត្រា ឬបង្ក្រាប ក្រុមបះបោរ។ ខ្មែរឥស្សរៈ កម្ចាត់ចោលនូវជនជាតិខ្មែរទាំងឡាយ ដែលនិយមចូលចិត្ត និងធ្វើគិញបារាំង ត្រូវរងការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពីកំហឹងរបស់ខ្មែរឥស្សរៈ។
ជាការល្អប្រសើរដែរសម្រាប់ការសិក្សាប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលកន្លងមក លោក ប៊ុណ្ណ ចន្ទម៉ុល បាន រៀបរាប់ឱ្យយើងដឹងពីអំពើឃោរឃៅមួយចំនួនរបស់ឥស្សរៈ ដូចជាការសម្លាប់គិញបារាំងឈ្មោះ ប៊ុន ចាន់ និងការធ្វើទារុណកម្មគិញដទៃទៀត បែបស្រងែពែន។ លើសពីនេះទៀត គាត់បានរៀបរាប់យ៉ាងលម្អិតអំពីព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារលើកដំបូងរបស់ខ្មែរឥស្សរៈនៅទីក្រុងសៀមរាប នៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ឆ្នាំ ១៩៤៦។
ពួកកងឯកភាពរួមរបស់ខ្មែរឥស្សរៈ ជាអ្នកបានចាប់ផ្ដើមចេញប្រតិបត្តិការវាយប្រហារនេះ។ ពួកគេបានបែងចែកគ្នាជាប្រាំក្រុម ទីមួយគឺក្រុមដឹកនាំដោយ ហែម សាវ៉ាង និង ហែម សាវ៉ាត (ជាបងប្អូនបង្កើតនឹងគ្នា) ដែលមានទិសដៅវាយសណ្ឋាគារខេត្ត។ ក្រុមទីពីរ គឺក្រុមសម្រាប់វាយបន្ទាយទាហានជើងខ្មៅ។ ក្រុមទីបីគឺ ក្រុមមានគោលដៅវាយប៉ុស្តិ៍ប្រៃសណីយ៍ និងផ្ដាច់វិទ្យុ។ ក្រុមទីបួន វាយពន្ធនាគារ រំដោះអ្នកទោស។ ក្រុមទីប្រាំ ដឹកនាំដោយដាបឈួន មានគោលដៅវាយ តម្រួតខេត្ត និងផ្ទះគយ។ តែបើតាមការស្រាវជ្រាវរបស់ប្រវត្តិវិទូអូស្ត្រាលី ចន ទូលី (Jonh Tully) បានអះអាងថា ក្នុងការវាយប្រហារនេះ ប្រទេសថៃត្រូវបានបារាំងបន្ទោស និងចោទប្រកាន់ថា បានផ្សំគំនិតរៀបចំផែនការ និងបញ្ជាលើការវាយប្រហារនេះ។ តែតាម លោក ប៊ុណ្ណ ចន្ទម៊ុល អះអាងថា គឺពួកថៃក៏មិនបានចូលរួម ឬ ដឹងគម្រោងការណ៍នេះឡើយ។ ពួកខ្មែរឥស្សរៈផ្ទាល់តែម្ដង ដែលរៀបចំការវាយប្រហារដូចខាងលើ។
កងទ័ពខ្មែរឥស្សរៈបានវាយលុកក្រុងបានរយៈពេល ៤ម៉ោង តែព្រឹកឡើងត្រូវទ័ពបារាំងដេញវាយវិញយ៉ាងសង្ខុញ។ ពួកគេប្រមូលជ័យភណ្ឌបានយ៉ាងច្រើន ពិសេសក្រុមប្រតិបត្តិការរបស់ ដាប ឈួន ដែលជាហេតុមួយធ្វើឱ្យគាត់មានឈ្មោះល្បីឡើង និងមានថវិកាច្រើនជាងក្រុមដទៃទៀត។ គាត់មិនបាន ត្រឡប់មកបាត់ដំបងវិញទេ ក្រោយការវាយបកយ៉ាងលឿនរបស់បារាំងនោះ។ ជាលទ្ធផលនៃការវាយប្រហារនេះ មានសាកសពស្លាប់នៅកន្លែង ៣០នាក់ រួមបញ្ចូលទាំងនាយទាហានបារាំង៧នាក់ផងដែរ។ ចំណែកកាសែតបាងកកប៉ុស្តិ៍ថាភាគីទាំងសង្ខាងមានមនុស្សស្លាប់ និងរបួសប្រហែលច្រើនជាងនេះ។
វាហាក់ដូចជាថា អស់លោកអ្នកតស៊ូ និងអ្នកស្រាវជ្រាវទាំងអស់នេះអាចផ្ដល់ព័ត៌មានបានល្អ និងច្បាស់ជាងគ្នាដោយអន្លើ ហើយអាចបង្គ្រប់គ្នាទៅ វិញទៅមក បង្កើតបានជាទិដ្ឋភាពប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃ ចលនាខ្មែរឥស្សរៈ។ តែការពិត ខ្ញុំយល់ថា អស់លោកទាំងអស់ នៅមិនទាន់បានលាតត្រដាងប្រវត្តិសាស្ត្រពិតនៃចលនានេះទេ។ ទីមួយ លោកម៊ុល ដូចដែលគាត់បានបញ្ជាក់ គឺគាត់បានដកខ្លួនចេញពីចលនាខ្មែរឥស្សរៈ តាំងពីភាគដំបូងនៃចលនាតស៊ូនេះម៉្លេះ។ ម៉្លោះហើយ មានអាថ៌កំបាំងជាច្រើនទៀត ពិសេស ជីវភាព និងរបត់នៃកម្លាំងតស៊ូរបស់ខ្មែរឥស្សរៈរបស់ទ្រង់ ចន្ទរង្សី (នាពេលក្រោយ) ដែលគាត់មិនអាចដឹង ឬមិនបានសរសេរ។
ទីពីរ ទាំងប្រវត្តិវិទូឥណ្ឌា វ. ម. រេឌ្ឌី ទាំងប្រវត្តិវិទូអូស្ត្រាលី ចន ទូលី ក៏ដូចជាអ្នកស្រាវជ្រាវ មួយចំនួនទៀត ពិតជាមិនបានសិក្សាលំអិតពីចលនាតស៊ូនេះទេ។ ជាក់ស្ដែង នៅក្នុងស្នាដៃរបស់ខ្លួន ដែលមានចំណងជើងថា“ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃចលនា(ទាមទារ)ឯករាជ្យកម្ពុជា” លោក រេឌ្ឌី បានត្រឹមតែរៀបរាប់ ខ្លះតែប៉ុណ្ណោះអំពីចលនាខ្មែរឥស្សរៈ។ ម៉្យាងទៀត គាត់បានត្រឹមតែបញ្ជក់ពីរូបភាពទូទៅនៃចលនានេះ ដោយគាត់ចំណាយពេលវែង ថ្លាថ្លែងពីការទាមទារឯករាជ្យរបស់ក្រុមតស៊ូដោយវិធីការទូតនៅក្នុងស្រុក។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅក្នុងស្រុកនេះរួមមាន ក្រុមអភិរក្សនិយម (the Conservatives) ដែលមាន សម្ដេច នរោត្ដម សីហនុ ជាប្រមុខ, ក្រុមមជ្ឈន្តិកជន (the Moderators) ដែលមានពួកបញ្ញវន្តសម័យទំនើបជាគោល, ហើយគាត់បានបន្តចាត់ទុកពួកខ្មែរឥស្សរៈសេរីនិយម ជាផ្នែកមួយនៃក្រុមក្រោយនេះ។ ឯក្រុមទីបី គឺពួកឧទ្ទាមព្រៃ (the Radicals) ដូចជាពួកខ្មែរវៀតមិញ។ ទោះជាគាត់បានបែងចែក យ៉ាងច្បាស់ដូចនេះហើយក្ដីតែគាត់មិនបានថ្លឹងថ្លែងស្រាវជ្រាវពីជំពូកអ្នកតស៊ូទាំងបីក្រុមនោះ ឱ្យស្មើគ្នាទេ។ ទន្ទឹមនឹងនេះចលនាខ្មែរឥស្សរៈត្រូវបានលោក ចន ទូលី ពិភាក្សានិងចំណាយត្រឹមតែមួយជំពូកតូច នៃសៀវភៅ “ប្រវត្តិអាណាព្យាបាលបារាំង នៅកម្ពុជា” របស់លោក ដែលមានជាង ៥០០ទំព័រ ឯណោះ។
ក្រៅពីនេះ អ្នកនិពន្ធដទៃទៀត ហាក់ដូចជាមិនមានការស្រាវជ្រាវផ្ទាល់ខ្លួនឱ្យច្បាស់អំពីចលនា តស៊ូបែបនេះទេ គឺពួកគេបានត្រឹមតែដកស្រង់ និងយោងលើឯកសារចាស់របស់គេប៉ុណ្ណោះ។
ការគំរាមកំហែងចំពោះរដ្ឋអំណាច
លោក ប៊ុណ្ណ ចន្ទម៉ុល បានយល់ថា“ការវាយប្រហារលើក្រុងសៀមរាបនេះ មិនសន្មតថា ជោគជ័យ ឬ បរាជ័យអ្វីទេ។ ប៉ុន្តែជាស្រមោលតស៊ូមួយ ដែលធ្វើឱ្យពួកបារាំងភ័យផ្អែមមាត់មួយគ្រាដ៏ធំទៅដែរ ហើយវាអាចបណ្ដុះទឹកចិត្តខ្មែរឯទៀត ឱ្យភ្ញាក់រលឹកឡើងផង។” នេះគ្រាន់តែជាការព្រមានមួយរបស់ខ្មែរឥស្សរៈទៅលើ អាណានិគមបារាំង។ ឯការពិតនោះ គឺចាប់តាំងពីពេលនោះមករហូតដល់ពេលបារាំង សម្រេចចិត្តប្រគល់ឯករាជ្យពេញបរិបូណ៌ ដល់ប្រទេសកម្ពុជានោះ ចលនាខ្មែរឥស្សរៈបានបង្កបញ្ហាច្រើនណាស់ដល់អាជ្ញាធរបារាំង។
បើតាមការអួតអាងរបស់អតីតខ្មែរឥស្សរៈម្នាក់ឈ្មោះ ក្រុត ធាម បានប្រាប់ទៅលោក ប៊ិន ឃៀនិន ថាប្រសិនបើបារាំងមិនបានផ្ដល់ឯករាជ្យពេញបរិបូរណ៍ដល់សម្ដេច សីហនុនោះទេ ម៉្លេះទ្រង់ពិតជាប្រឈមមុខនឹងគ្រោះថ្នាក់ធ្ងន់ធ្ងរជាមិនខាន ព្រោះនាពេលនោះដែនដីកម្ពុជាមួយភាគបីត្រូវបានត្រួតត្រាដោយខ្មែរឥស្សរៈ។ ឆ្លើយតបនឹងការអួតអាងនេះ សម្ដេច សីហនុ ផ្ទាល់បានសារភាពប្រាប់រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសថៃ ថាបើគ្មានព្រះរាជបូជនីយកិច្ចទាមទារឯករាជ្យពីបារាំងទេ ប្រទេសកម្ពុជាប្រហែលមានផ្ទុះឡើងនូវការបះបោរធ្ងន់ធ្ងរប្រឆាំងនឹងបារាំង និងប្រឆាំងរាជានិយមផ្ទាល់តែម្តង។ ប្រសិនបើព្រះអង្គមិនប្រញាប់ប្រញាល់ ទាមទារឯករាជ្យពេញបរិបូណ៌ទេនោះ ប្រជាជនកម្ពុជាមុខតែនឹងងាកទៅសង្ឃឹមលើលោក ស៊ឺង ង៉ុកថាញ់ និង ខ្មែរឥស្សរៈជាពុំខាន ព្រោះពួកគេប្រាថ្នាចង់បានតែឯករាជ្យពេញបរិបូរណ៍ ដោយមិនពេញចិត្តនឹងអ្វីដែល ព្រះអង្គពីមុនបានហៅថា “ឯករាជ្យ៥០ភាគរយ” នោះទេ។
ដូច្នេះចង់ ឬមិនចង់ ទាំងបារាំង ទាំងសម្ដេច សីហនុត្រូវប្រុងប្រយ័ត្នចំពោះការរីកឡើងនូវឥទ្ធិពល របស់ពួកខ្មែរឥស្សរៈ និងដឹងនូវតួនាទីសំខាន់របស់ខ្មែរឥស្សរៈ ក្នុងការទាមទារឯករាជ្យសម្រាប់ជាតិ មាតុភូមិកម្ពុជា។ ដូច្នេះ សម្ដេច សីហនុ ត្រូវស្រូតរូតផ្ដើមយុទ្ធនាការទាមទារឯករាជ្យឱ្យបានមុនការគំរាមកំហែងចំពោះព្រះអង្គដែលអាចកើតឡើង ហើយដើម្បីជម្នះលើការគំរាមកំហែងនេះ ព្រះអង្គត្រូវឈានទៅមុខ មុនពួកជាតិនិយមឥស្សរៈ និងពួកកុម្មុយនិស្តវៀតមិញ។ តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ចាប់ពី ឆ្នាំ ១៩៤៨ ចលនាខ្មែរឥស្សរៈ ក៏កាន់តែរីកធំ តាមការដឹកនាំរបស់មេផ្ទាល់របស់ពួកគេតែរៀងៗខ្លួន ដូចជា ខ្មែរឥស្សរៈ ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ដាប ឈួន, ពុយ ឆាយ លាវ កែវមុនី មានទីតាំងនៅ ភ្នំដងរែក, កៅ តក់ និងក្រុម ខ្មែរឥស្សរៈរបស់ទ្រង់នរោត្តមចន្ទរង្សី ដែលកំពុងបោះទីតាំងនៅតានៀវ នៃខេត្តកំពង់ស្ពឺ។
ប៊ីវ ឆៃលាង (១៩៣០ - ២០xx)
ដំណក់ឈាមលើផ្កាកុលាប, រឿងល្ខោន, ភ្នំពេញ, ១៩៥១
ព្រះមកុដពេជ្រ, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥២ (បោះពុម្ពប៉ារីស, ១៩៨៧)
រន្ទះពេជ្រ, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៣
វិរបុរស, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៣-៥៤ (បោះពុម្ពនៅ ប៉ារីស, ១៩៨៩)
វិទ្យាបុរស, ប្រលោមលោក, ភ្មំពេញ, ១៩៥៤
ព្រះចន្ទរាជា, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៥
បក្សីចាំក្រុង, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៥
ព្រះខ័នរាជ, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៥
មហន្តរាយនៅរថភ្លើង, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៦
រដ្ឋប្រហារ, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៦
ជំទាវហិនហោច, រឿងល្ខោន, ភ្នំពេញ, ១៩៥៦
នារីបដិវត្តន៍, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៧
ក្រពើនេនធន, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៧
នាងសក់ក្រអូប, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៧
វិរកញ្ញា, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៧
សិរីសួស្ដីនិងអពមង្គល, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៧
មើលក្រោយផង, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៨
ឧទ្ទាមភ្នំរអាង, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៨
ដែនដីគោកធ្លក, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៨
ព្រះនាងសោមា, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៨
ព្រះបាទហុនទៀន, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៥៩
សេនាដៃដែក, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ ១៩៦២
អន្លង់វាសនា, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៦២
ការកេត, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៦៣
កងកម្មកងកែវ, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៦៤ (បោះពុម្ពនៅប៉ារីស, ១៩៨៨)
ស្រមោលនាងអក្ខរា, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៦៤
កាលណាផ្ការីក, ប្រលោមលោក, ភ្នំពេញ, ១៩៦៧
បេះដូងម៉ែកណ្ដាលស្នេហ៍កម្ម, ប្រលោមលោក, ២ភាគ, ប៉ារីស, ១៩៨៩
បិសាចនៅព្រៃបង់បត់, ប្រលោមលោក, ប៉ារីស, ១៩៩៣
ព្រះអង្គឌួង (១៧៩៦ - ១៨៦០)
ព្រះអង្គឌួង ប្រសូតនៅឆ្នាំ ១៧៩៦។ ព្រះអង្គជាបុត្រពៅរបស់ ស្តេចអង្គអេង (១៧៩៤ - ១៧៩៧) ហើយបានភៀសព្រះអង្គទៅគង់នៅប្រទេសថៃ រវាងជាង ១ ទសវត្ស។ ព្រះអង្គឌួង ត្រឡប់មកស្រុកខ្មែរវិញនៅឆ្នាំ ១៨៤១ ដែលយើងអាចទុកថា ព្រះអង្គសោយរាជសម្បត្តិចាប់តាំងពីពេលនោះមកពិតមែន តែ ម្ចាស់ក្សត្រីអង្គម៉ី មិនទាន់ចូលទីវង្គតនៅឡើយ។ ដោយសិទ្ធិសញ្ញារវាង សៀម និងយួន នៅខែឆ្នូ ១៨៤៥ បានស្រុះស្រួលប្រគល់រាជបល្ល័ង្កខ្មែរមក ព្រះអង្គដួងវិញ។
ព្រះអង្គដួង បានទទួលពិធី រាជាភិសេក នៅឧដុង្គ នាថ្ងៃ ៧ មីនា ១៨៤៨ ក្នុងជន្មាយុ ៥២ ព្រះវស្សា ហើយទ្រង់ព្រះនាមាភិធេយ្យ "ព្រះបាទ សម្តេចព្រះ ហរិរក្ស រាមាឥស្សរាធិបតី ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ បរមសុរេន្ទ្រា មហាចក្រត្រាធិរាេជ បរមរាជ... "។ បន្ទាប់ពីឡើងសោយរាជ្យភ្លាម ព្រះអង្គចាប់ផ្តើមកសាងប្រទេសឡើងវិញ ដោយថវិកាពីឃ្លាំងរាជវាំងបង្កើតស្ថាប័នផ្នែកសង្គមកិច្ច ពោលគឺ ប្រជារាស្ត្រក្រីក្រ និងព្រះសង្ឃ អាចមកទទួលអាហារស្រស់ស្រូប និងឆាន់ប្រចាំថ្ងៃ។ ព្រះអង្គបានបន្ថយពន្ធដារនានា ហើយសុវត្ថិភាពក៏បានកើតឡើងវិញក្នុងប្រទេសដោយព្រះអង្គបានបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធនានាសម្រាប់បង្ក្រាបចោរកម្ម និងបទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗ។ នៅឆ្នាំ ១៨៤៨ ព្រះអង្គដួង បានបង្កើតតុលាការសាលាឧទ្ធរណ៍ ហើយព្រះអង្គផ្ទាល់ ជាអធិបតីតុលាការទី ២ នេះ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៥៣ បានចាប់ផ្តើមពិនិត្យសើរើជាទូទៅ នូវមាត្រាច្បាប់នានា ដោយព្រះអង្គបានចូលរួមជាសកម្ម។
ព្រះអង្គឌួង បានឲ្យបោះប្រាក់រូបហង្ស នៅឆ្នាំ ១៨៤៨ ហើយនិងបានកែប្រែរាជការកិច្ចជាទូទៅ។ ព្រះអង្គ ចាប់ផ្តើមឲ្យសង់ កំពែង និងផ្លូវគមនាគមន៍ ហើយរវាងឆ្នាំ ១៨៥០ ព្រះអង្គបញ្ជាឲ្យមន្ត្រីធ្វើកេណ្ឌប្រជាជន ឲ្យធ្វើកំពែងដី ដើម្បីការពារប៉ែកខាងកើតរាជធានីហើយបានយកថវិកាពីឃ្លាំងរាជវាំង ឲ្យកសាងផ្លូវថ្នល់ ដើម្បីឲ្យរាស្ត្រស្រែចំការដឹកជញ្ជូនភោគផលទៅដល់ កំពង់ផែភ្នំពេញ។
ព្រះអង្គបានកែទម្រង់ពុទ្ធសាសនាដោយបញ្ជូនគណៈប្រតិភូ មានមន្ត្រីសេនាបតីខ្មែរ ២ រូបទៅគាល់ស្តេចសៀម នៅថ្ងៃអង្គារ ១២ មេសា ១៨៥៣ ដើម្បីឲ្យស្តេចសៀមបញ្ជូនមកស្រុកខ្មែរវិញ នូវព្រះសង្ឃមួយអង្គ ដែលមានចំណេះដឹងខ្ពង់ខ្ពស់ខាងព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះនាមព្រះមហាប៉ាន ព្រមទាំងសូមឲ្យយកទាំងគម្ពីរព្រះត្រៃបីដក មកផង។ បានសេចក្តីថាពុទ្ធសាសនា គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ ចូលមកកម្ពុជាចាប់ពីពេលនោះមក។
ជនជាតិបារាំងម្នាក់ឈ្មោះ ហងរី មូហូត (HENIE MOUHOT) បានជួបស្តេចអង្គឌួងរវាងឆ្នាំ ១៨៥៨ ហើយបានសរសេរពីរូបសម្បត្តិព្រះអង្គឌួងថា៖ "ព្រះអង្គ ប្រមាណ ៦០ ព្រះវស្សា មានព្រះកាយ ទាប ធាត់ក្រអាញ ព្រះកេសាខ្លី។ ទឹកព្រះភ័ក្ត្រ បានបង្ហាញប្រាជ្ញាញាណវាងវៃ និងមានសមានចិត្តល្អ"។
ព្រះបាទ អង្គឌួង ជារាជឳរសសីលធម៌ និងជាពុទ្ធសាសនានិកជនយ៉ាងខ្លាំងក្លា។
ព្រះអង្គដួង បានទទួលពិធី រាជាភិសេក នៅឧដុង្គ នាថ្ងៃ ៧ មីនា ១៨៤៨ ក្នុងជន្មាយុ ៥២ ព្រះវស្សា ហើយទ្រង់ព្រះនាមាភិធេយ្យ "ព្រះបាទ សម្តេចព្រះ ហរិរក្ស រាមាឥស្សរាធិបតី ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ បរមសុរេន្ទ្រា មហាចក្រត្រាធិរាេជ បរមរាជ... "។ បន្ទាប់ពីឡើងសោយរាជ្យភ្លាម ព្រះអង្គចាប់ផ្តើមកសាងប្រទេសឡើងវិញ ដោយថវិកាពីឃ្លាំងរាជវាំងបង្កើតស្ថាប័នផ្នែកសង្គមកិច្ច ពោលគឺ ប្រជារាស្ត្រក្រីក្រ និងព្រះសង្ឃ អាចមកទទួលអាហារស្រស់ស្រូប និងឆាន់ប្រចាំថ្ងៃ។ ព្រះអង្គបានបន្ថយពន្ធដារនានា ហើយសុវត្ថិភាពក៏បានកើតឡើងវិញក្នុងប្រទេសដោយព្រះអង្គបានបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធនានាសម្រាប់បង្ក្រាបចោរកម្ម និងបទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗ។ នៅឆ្នាំ ១៨៤៨ ព្រះអង្គដួង បានបង្កើតតុលាការសាលាឧទ្ធរណ៍ ហើយព្រះអង្គផ្ទាល់ ជាអធិបតីតុលាការទី ២ នេះ។ ចាប់ពីឆ្នាំ ១៨៥៣ បានចាប់ផ្តើមពិនិត្យសើរើជាទូទៅ នូវមាត្រាច្បាប់នានា ដោយព្រះអង្គបានចូលរួមជាសកម្ម។
ព្រះអង្គឌួង បានឲ្យបោះប្រាក់រូបហង្ស នៅឆ្នាំ ១៨៤៨ ហើយនិងបានកែប្រែរាជការកិច្ចជាទូទៅ។ ព្រះអង្គ ចាប់ផ្តើមឲ្យសង់ កំពែង និងផ្លូវគមនាគមន៍ ហើយរវាងឆ្នាំ ១៨៥០ ព្រះអង្គបញ្ជាឲ្យមន្ត្រីធ្វើកេណ្ឌប្រជាជន ឲ្យធ្វើកំពែងដី ដើម្បីការពារប៉ែកខាងកើតរាជធានីហើយបានយកថវិកាពីឃ្លាំងរាជវាំង ឲ្យកសាងផ្លូវថ្នល់ ដើម្បីឲ្យរាស្ត្រស្រែចំការដឹកជញ្ជូនភោគផលទៅដល់ កំពង់ផែភ្នំពេញ។
ព្រះអង្គបានកែទម្រង់ពុទ្ធសាសនាដោយបញ្ជូនគណៈប្រតិភូ មានមន្ត្រីសេនាបតីខ្មែរ ២ រូបទៅគាល់ស្តេចសៀម នៅថ្ងៃអង្គារ ១២ មេសា ១៨៥៣ ដើម្បីឲ្យស្តេចសៀមបញ្ជូនមកស្រុកខ្មែរវិញ នូវព្រះសង្ឃមួយអង្គ ដែលមានចំណេះដឹងខ្ពង់ខ្ពស់ខាងព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះនាមព្រះមហាប៉ាន ព្រមទាំងសូមឲ្យយកទាំងគម្ពីរព្រះត្រៃបីដក មកផង។ បានសេចក្តីថាពុទ្ធសាសនា គណៈធម្មយុត្តិកនិកាយ ចូលមកកម្ពុជាចាប់ពីពេលនោះមក។
ជនជាតិបារាំងម្នាក់ឈ្មោះ ហងរី មូហូត (HENIE MOUHOT) បានជួបស្តេចអង្គឌួងរវាងឆ្នាំ ១៨៥៨ ហើយបានសរសេរពីរូបសម្បត្តិព្រះអង្គឌួងថា៖ "ព្រះអង្គ ប្រមាណ ៦០ ព្រះវស្សា មានព្រះកាយ ទាប ធាត់ក្រអាញ ព្រះកេសាខ្លី។ ទឹកព្រះភ័ក្ត្រ បានបង្ហាញប្រាជ្ញាញាណវាងវៃ និងមានសមានចិត្តល្អ"។
ព្រះបាទ អង្គឌួង ជារាជឳរសសីលធម៌ និងជាពុទ្ធសាសនានិកជនយ៉ាងខ្លាំងក្លា។
Subscribe to:
Comments (Atom)